Tai biến mạch máu não: Cấp cứu từng phút để cứu tế bào não

Não là cơ quan rất nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy. Chỉ trong vài phút thiếu máu nuôi, các tế bào thần kinh đã có thể bị tổn thương. Vùng não bị tổn thương càng rộng, nguy cơ tử vong và tàn phế càng cao.

Đột quỵ không chỉ là vấn đề của người cao tuổi. Hiện nay, bệnh đang có xu hướng trẻ hóa do lối sống ít vận động, căng thẳng kéo dài, hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì và rối loạn mỡ máu.

Tai biến mạch máu não có thể xảy ra do tắc mạch máu não hoặc vỡ mạch máu não.

Tai biến mạch máu não là gì?

Tai biến mạch máu não là hội chứng xảy ra khi chức năng não bị mất đột ngột do tổn thương mạch máu não. Người bệnh có thể đột ngột yếu liệt tay chân, méo miệng, nói khó, rối loạn ý thức, co giật hoặc hôn mê.

Về cơ bản, đột quỵ não gồm hai nhóm lớn là nhồi máu não và xuất huyết não - màng não.

Nhồi máu não nguy hiểm như thế nào?

Nhồi máu não xảy ra khi một phần não không được cung cấp đủ máu. Nguyên nhân thường gặp là cục máu đông gây tắc mạch, hẹp xơ vữa động mạch hoặc huyết khối hình thành tại chỗ.

Khi dòng máu bị gián đoạn, vùng não tương ứng bị thiếu oxy và chất dinh dưỡng. Nếu không được tái thông mạch máu kịp thời, tế bào não sẽ chết và để lại di chứng lâu dài như liệt nửa người, nói khó, nuốt khó, giảm trí nhớ hoặc rối loạn nhận thức.

Xuất huyết não - màng não là gì?

Xuất huyết não xảy ra khi thành mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu chảy vào nhu mô não hoặc não thất. Máu thoát ra ngoài lòng mạch gây chèn ép mô não lành, làm tăng áp lực nội sọ và có thể đe dọa tính mạng.

Xuất huyết dưới nhện thường liên quan đến vỡ túi phình động mạch não. Người bệnh có thể đau đầu dữ dội đột ngột, nôn ói, cứng gáy, rối loạn ý thức hoặc hôn mê.

Đột quỵ não có thể gây tổn thương tế bào não chỉ sau vài phút thiếu máu hoặc chèn ép.

Ai có nguy cơ bị đột quỵ?

Đột quỵ có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng nguy cơ tăng cao ở những người có bệnh lý tim mạch, rối loạn chuyển hóa hoặc lối sống không lành mạnh.

• Tăng huyết áp: là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất. Huyết áp cao kéo dài làm tổn thương thành mạch, thúc đẩy xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu não.
• Đái tháo đường: làm tổn thương mạch máu nhỏ và tăng nguy cơ nhồi máu não.
• Bệnh tim mạch: rung nhĩ, hẹp van hai lá, nhồi máu cơ tim diện rộng, bệnh cơ tim hoặc viêm nội tâm mạc có thể làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch não.
• Rối loạn mỡ máu: làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, hẹp động mạch cảnh và tắc mạch não.
• Hút thuốc lá: làm tổn thương thành động mạch, giảm HDL cholesterol và thúc đẩy hình thành mảng xơ vữa.
• Uống nhiều rượu bia: có thể làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và tăng nguy cơ đột quỵ.
• Tiền sử thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ: làm tăng nguy cơ tái phát.
• Béo phì, ít vận động: làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch.
• Hẹp động mạch cảnh: là một trong những nguyên nhân quan trọng của nhồi máu não do xơ vữa.

Đột quỵ có thể xảy ra với bất kỳ ai, đặc biệt ở người có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc hút thuốc lá.

Dấu hiệu cảnh báo đột quỵ

Đột quỵ thường xảy ra đột ngột. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo giúp người bệnh được đưa đến bệnh viện trong “thời gian vàng”, tăng cơ hội sống và giảm di chứng.

• Đột ngột méo miệng, lệch mặt.
• Yếu hoặc tê một bên tay, chân.
• Nói khó, nói đớ, không hiểu lời nói.
• Đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, đi loạng choạng.
• Đau đầu dữ dội bất thường.
• Mờ mắt, nhìn đôi hoặc mất thị lực đột ngột.
• Co giật, lơ mơ hoặc hôn mê.

Cần làm gì khi nghi ngờ đột quỵ?

Khi thấy người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, cần đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt. Không nên chờ đợi, không tự cho uống thuốc và không cạo gió, chích lễ hoặc áp dụng các mẹo dân gian.

• Gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ.
• Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn nếu có nôn ói hoặc rối loạn ý thức.
• Nới lỏng quần áo, giữ đường thở thông thoáng.
• Không cho ăn hoặc uống bất kỳ thứ gì.
• Ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng để cung cấp cho bác sĩ.
• Nếu người bệnh ngưng thở hoặc không bắt được mạch, cần tiến hành hồi sức tim phổi nếu có người được huấn luyện.

Méo miệng, yếu tay chân, nói đớ, chóng mặt hoặc đau đầu dữ dội có thể là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ.

Tiên lượng và biến chứng

Tiên lượng sau đột quỵ phụ thuộc vào loại đột quỵ, vị trí tổn thương, mức độ tổn thương não, tuổi, bệnh nền và thời gian từ khi khởi phát triệu chứng đến khi được điều trị.

Người bị nhồi máu não thường có cơ hội sống sót cao hơn so với xuất huyết não nặng. Tuy nhiên, cả hai thể đều có thể để lại di chứng lâu dài nếu vùng não tổn thương rộng hoặc điều trị muộn.

Những di chứng thường gặp

• Yếu liệt nửa người.
• Co cứng cơ, đau sau đột quỵ.
• Nói khó, nuốt khó.
• Suy giảm trí nhớ, rối loạn nhận thức.
• Rối loạn thị giác.
• Trầm cảm hoặc thay đổi cảm xúc sau đột quỵ.
• Phụ thuộc vào người chăm sóc trong sinh hoạt hằng ngày.

Cận lâm sàng trong chẩn đoán đột quỵ

Khi nghi ngờ đột quỵ, bác sĩ cần nhanh chóng xác định người bệnh bị nhồi máu não hay xuất huyết não, vì hướng điều trị của hai nhóm này hoàn toàn khác nhau.

• Chụp CT sọ não: thường được sử dụng trong cấp cứu để phát hiện xuất huyết não và đánh giá tổn thương ban đầu.
• Chụp MRI não: có giá trị cao trong phát hiện tổn thương nhồi máu não sớm và các tổn thương nhỏ.
• Chụp mạch máu não MRI/MRA hoặc CTA: giúp đánh giá hẹp, tắc, dị dạng hoặc phình mạch máu não.
• Siêu âm Doppler động mạch cảnh: đánh giá hẹp động mạch cảnh do xơ vữa.
• Điện tâm đồ, siêu âm tim: tìm nguyên nhân từ tim như rung nhĩ, bệnh van tim hoặc huyết khối trong buồng tim.
• Xét nghiệm máu: đánh giá đường máu, mỡ máu, đông máu, chức năng gan thận và các yếu tố liên quan.

Chụp cộng hưởng từ não và mạch máu não có độ phân giải cao, giúp phát hiện nhiều tổn thương mà các phương pháp khác có thể bỏ sót. Tuy nhiên trong cấp cứu, lựa chọn phương tiện chẩn đoán còn phụ thuộc vào tình trạng bệnh nhân và khả năng sẵn có của cơ sở y tế.

Chụp cộng hưởng từ và chụp mạch máu não giúp đánh giá tổn thương não và bất thường mạch máu.

Phòng tránh đột quỵ

Phòng ngừa đột quỵ cần bắt đầu từ việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Những người đã từng bị thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ cần tái khám định kỳ để phòng ngừa tái phát.

• Kiểm soát huyết áp, duy trì điều trị đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Kiểm soát đường máu ở người bệnh đái tháo đường.
• Điều trị rối loạn mỡ máu.
• Điều trị bệnh tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ và bệnh van tim.
• Không hút thuốc lá.
• Hạn chế rượu bia.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì.
• Ăn giảm muối, giảm chất béo xấu, tăng rau xanh và thực phẩm giàu chất xơ.
• Tập thể dục đều đặn, ít nhất 30 phút mỗi ngày nếu sức khỏe cho phép.
• Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và hẹp động mạch cảnh.

Chế độ ăn lành mạnh và kiểm soát bệnh nền giúp giảm nguy cơ đột quỵ.