Suy tim: Khi trái tim không còn đủ sức nuôi cơ thể

Tim hoạt động như một chiếc bơm giúp đưa máu giàu oxy đi nuôi toàn bộ cơ thể. Khi chức năng bơm máu suy giảm, các cơ quan không được cung cấp đủ máu, đồng thời máu có thể bị ứ lại ở phổi, gan, chân hoặc các khoang màng trong cơ thể.

Suy tim không phải là một bệnh đơn lẻ, mà thường là hậu quả cuối cùng của nhiều bệnh lý tim mạch kéo dài như tăng huyết áp, bệnh động mạch vành, bệnh van tim, bệnh cơ tim hoặc bệnh tim bẩm sinh.

Suy tim xảy ra khi tim hoạt động trong điều kiện quá tải quá lâu và dần mất khả năng bơm máu hiệu quả.

Suy tim là gì?

Suy tim là tình trạng tim không đủ khả năng bơm máu để cung cấp cho các nhu cầu hoạt động bình thường của cơ thể. Khi đó, người bệnh có thể bị khó thở, mệt mỏi, giảm sức gắng sức, phù chân hoặc phải nhập viện nhiều lần do các đợt suy tim mất bù.

Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể biểu hiện kín đáo, người bệnh chỉ thấy mệt hoặc khó thở khi làm việc nặng. Khi suy tim tiến triển nặng hơn, các triệu chứng có thể xuất hiện ngay cả khi sinh hoạt nhẹ hoặc khi nghỉ ngơi.

Phân loại suy tim

Suy tim có thể được chia thành suy tim cấp tính và suy tim mạn tính. Trong bài viết này, nội dung chủ yếu đề cập đến suy tim mạn tính, là tình trạng bệnh kéo dài, cần được theo dõi và điều trị lâu dài.

Dựa vào biểu hiện và vị trí tổn thương, suy tim thường được chia thành suy tim trái, suy tim phải và suy tim toàn bộ.

Nguyên nhân gây suy tim trái

Suy tim trái xảy ra khi buồng tim trái, đặc biệt là thất trái, không còn đủ khả năng bơm máu ra hệ tuần hoàn. Khi đó, máu dễ bị ứ lại tại phổi, gây ra triệu chứng khó thở.

• Tăng huyết áp: là nguyên nhân thường gặp nhất, do tim phải làm việc trong tình trạng áp lực cao kéo dài.
• Bệnh tim thiếu máu cục bộ mạn tính: đặc biệt là suy tim sau nhồi máu cơ tim.
• Bệnh van tim: như hẹp hoặc hở van động mạch chủ, hở van hai lá.
• Bệnh lý cơ tim: như bệnh cơ tim giãn, bệnh cơ tim phì đại hoặc bệnh cơ tim hạn chế.
• Bệnh tim bẩm sinh: như còn ống động mạch, hẹp eo động mạch chủ và một số dị tật tim khác.

Nguyên nhân gây suy tim phải

Suy tim phải xảy ra khi thất phải không bơm máu hiệu quả lên phổi. Hậu quả là máu bị ứ lại ở hệ tĩnh mạch ngoại biên, gây phù chân, gan to, tĩnh mạch cổ nổi và có thể tràn dịch trong các khoang màng.

• Bệnh phổi mạn tính như COPD, giãn phế quản, xơ phổi.
• Tăng áp lực động mạch phổi.
• Hẹp van hai lá.
• Suy tim trái kéo dài dẫn đến suy tim phải, đây là nguyên nhân thường gặp nhất.

Suy tim toàn bộ

Suy tim toàn bộ là tình trạng cả tim trái và tim phải đều suy giảm chức năng. Bệnh thường là hậu quả của suy tim trái tiến triển lâu năm hoặc bệnh cơ tim giãn.

Khi suy tim toàn bộ, người bệnh thường có biểu hiện nặng hơn, khó thở thường xuyên, phù nhiều, gan to, tĩnh mạch cổ nổi và có thể xuất hiện tràn dịch màng phổi, màng bụng hoặc màng tim.

Khó thở, phù chân và mệt mỏi là những biểu hiện thường gặp ở người bệnh suy tim.

Dấu hiệu nhận biết suy tim

Triệu chứng suy tim có thể khác nhau tùy theo suy tim trái, suy tim phải hay suy tim toàn bộ. Tuy nhiên, các biểu hiện thường gặp nhất là khó thở, mệt mỏi, giảm khả năng gắng sức và phù.

Triệu chứng suy tim trái

• Khó thở: ban đầu thường xuất hiện khi gắng sức, về sau có thể khó thở khi nằm hoặc khó thở kịch phát về đêm khiến người bệnh phải ngồi dậy để thở.
• Hen tim, phù phổi cấp: thường xuất hiện sau gắng sức hoặc khi suy tim mất bù, bệnh nhân khó thở dữ dội, vật vã, kích thích và cần được cấp cứu kịp thời.
• Đau ngực: có thể do bệnh mạch vành hoặc do suy tim nặng làm giảm tưới máu cơ tim.
• Tiểu ít, hoa mắt, chóng mặt: do lượng máu đến thận và não bị giảm.

Triệu chứng suy tim phải

• Khó thở tăng dần theo mức độ suy tim.
• Phù chân, thường rõ hơn về chiều.
• Tĩnh mạch cổ nổi.
• Cảm giác nặng tức vùng hạ sườn phải do gan to, ứ máu.

Triệu chứng suy tim toàn bộ

Suy tim toàn bộ thường có bệnh cảnh giống suy tim phải mức độ nặng, kèm khó thở thường xuyên. Người bệnh có thể phù nhiều, gan to, tĩnh mạch cổ nổi và tràn dịch đa màng.

Phân độ suy tim theo NYHA

Suy tim thường được phân độ theo NYHA, tức phân loại của Hội Tim mạch học New York, dựa vào mức độ hạn chế hoạt động thể lực của người bệnh.

• Suy tim độ I: người bệnh có bệnh tim nhưng chưa có triệu chứng cơ năng rõ ràng, hoạt động gần như bình thường.
• Suy tim độ II: triệu chứng xuất hiện khi gắng sức nhiều.
• Suy tim độ III: triệu chứng xuất hiện khi gắng sức nhẹ, hạn chế nhiều hoạt động thể lực.
• Suy tim độ IV: triệu chứng xuất hiện thường xuyên, kể cả khi nghỉ ngơi. Đây là giai đoạn nặng của suy tim.

Những ai có nguy cơ bị suy tim?

Suy tim thường gặp hơn ở những người có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc có bệnh tim mạch chưa được kiểm soát tốt.

• Tăng huyết áp.
• Đái tháo đường.
• Rối loạn lipid máu.
• Hút thuốc lá.
• Nam giới.
• Tuổi cao.
• Bệnh tim bẩm sinh hoặc bệnh van tim chưa được điều trị sửa chữa.
• Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính không được kiểm soát.
• Lối sống tĩnh tại, ít vận động.

Siêu âm tim là phương pháp quan trọng giúp đánh giá chức năng tim và tìm nguyên nhân gây suy tim.

Chẩn đoán suy tim như thế nào?

Chẩn đoán suy tim cần dựa vào sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, thăm khám của bác sĩ và các phương tiện cận lâm sàng. Việc xác định nguyên nhân gây suy tim rất quan trọng vì giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

• Khám lâm sàng: bác sĩ đánh giá khó thở, phù chân, tĩnh mạch cổ nổi, gan to, ran phổi và các dấu hiệu ứ dịch.
• Siêu âm Doppler tim: giúp đánh giá chức năng co bóp của tim, phân suất tống máu, bệnh lý van tim, rối loạn vận động vùng, áp lực động mạch phổi và các bất thường tim bẩm sinh.
• Điện tâm đồ: thường không dùng đơn độc để chẩn đoán suy tim, nhưng có thể gợi ý nguyên nhân như nhồi máu cơ tim cũ, thiếu máu cơ tim, phì đại buồng tim hoặc rối loạn nhịp.
• X-quang ngực: có thể cho thấy bóng tim to, sung huyết phổi, tràn dịch màng phổi hoặc buồng tim giãn.
• Xét nghiệm máu: NT-proBNP hoặc BNP là các chỉ điểm sinh học quan trọng hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi suy tim.

Điều trị suy tim

Điều trị suy tim lấy điều trị nội khoa làm nền tảng, đồng thời cần tìm và giải quyết các nguyên nhân gây suy tim nếu có thể. Người bệnh thường cần được điều trị lâu dài, tái khám định kỳ và tuân thủ thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ.

Điều trị nội khoa

Thuốc điều trị suy tim cần được cá thể hóa tùy theo nguyên nhân, mức độ suy tim, huyết áp, nhịp tim, chức năng thận và các bệnh lý đi kèm. Một số nhóm thuốc thường được sử dụng gồm:

• Thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc ức chế thụ thể.
• Thuốc chẹn beta giao cảm.
• Thuốc lợi tiểu giúp giảm ứ dịch, giảm phù và giảm khó thở.
• Digoxin trong một số trường hợp được chỉ định.
• Nhóm thuốc phối hợp Valsartan/Sacubitril trong điều trị suy tim phân suất tống máu giảm.

Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc khi thấy đỡ triệu chứng, vì suy tim là bệnh mạn tính và việc ngưng thuốc đột ngột có thể làm bệnh nặng lên hoặc gây đợt suy tim mất bù.

Điều trị suy tim cần phối hợp thuốc, thay đổi lối sống và can thiệp chuyên sâu khi có chỉ định.

Cấy máy tái đồng bộ cơ tim CRT

Ở một số bệnh nhân suy tim, các buồng tim co bóp không đồng bộ khiến hiệu quả bơm máu giảm rõ rệt. Khi đó, cấy máy tái đồng bộ cơ tim, gọi tắt là CRT, có thể giúp cải thiện sự phối hợp co bóp của tim.

CRT thường được cân nhắc ở bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu giảm, đặc biệt khi EF ≤ 35%, QRS ≥ 130ms và vẫn còn triệu chứng dù đã được điều trị nội khoa tối ưu.

Cấy máy phá rung tự động ICD

Một số bệnh nhân suy tim nặng có nguy cơ xuất hiện rối loạn nhịp thất nguy hiểm, có thể gây ngất, tụt huyết áp hoặc đột tử. Trong những trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể chỉ định cấy máy phá rung tự động ICD để phát hiện và xử trí các rối loạn nhịp nguy hiểm.

ICD thường được cân nhắc khi bệnh nhân suy tim có EF ≤ 35%, tiên lượng sống thêm trên 1 năm, vẫn còn triệu chứng dù đã điều trị nội khoa tối ưu, đặc biệt trong bệnh cơ tim giãn, bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc có rối loạn nhịp thất nặng.

Ghép tim

Ghép tim là phương pháp điều trị dành cho một số trường hợp suy tim giai đoạn cuối, khi người bệnh không còn đáp ứng với các biện pháp điều trị thông thường. Đây là kỹ thuật phức tạp, cần được đánh giá rất kỹ về chỉ định, chống chỉ định và khả năng theo dõi lâu dài.

Ghép tim thường được cân nhắc ở bệnh nhân suy tim giai đoạn cuối, còn khả năng hưởng lợi từ điều trị, thường dưới 65 tuổi. Một số chống chỉ định gồm tăng áp phổi cố định, bệnh lý toàn thân nặng hoặc ung thư mới phát hiện trong vòng 5 năm.

Phòng ngừa suy tim

Phần lớn các trường hợp suy tim có thể được phòng ngừa hoặc làm chậm tiến triển nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ tim mạch và điều trị sớm các bệnh lý nền.

• Ăn lành mạnh, giảm muối, tăng rau xanh và hoa quả.
• Hạn chế mỡ động vật, phủ tạng động vật; ưu tiên dầu thực vật với lượng phù hợp.
• Tập thể dục thường xuyên, ít nhất 30 phút mỗi ngày và 5 ngày mỗi tuần nếu tình trạng sức khỏe cho phép.
• Bỏ thuốc lá.
• Kiểm soát huyết áp bằng thay đổi lối sống và dùng thuốc đều đặn theo chỉ định.
• Kiểm soát đường máu ở người bệnh đái tháo đường.
• Kiểm soát mỡ máu.
• Điều trị sửa chữa các bệnh tim cấu trúc nếu có, như bệnh van tim hoặc bệnh tim bẩm sinh.
• Tái khám định kỳ chuyên khoa tim mạch khi đã có bệnh tim hoặc yếu tố nguy cơ cao.

Chế độ ăn lành mạnh, giảm muối và kiểm soát tốt bệnh nền giúp phòng ngừa suy tim tiến triển.