Suy thận: Căn bệnh âm thầm có thể khiến người bệnh phải chạy thận suốt đời

Suy thận hay tổn thương thận là tình trạng suy giảm chức năng của thận. Bệnh có thể diễn ra đột ngột trong thời gian ngắn hoặc tiến triển âm thầm qua nhiều năm. Điều đáng lo ngại là ở giai đoạn đầu, nhiều người bệnh hầu như không có triệu chứng rõ ràng nên dễ bỏ qua.

Khi bệnh tiến triển nặng, người bệnh có thể bị phù, tăng huyết áp khó kiểm soát, thiếu máu, rối loạn điện giải, khó thở, mệt mỏi kéo dài và cuối cùng có thể cần điều trị thay thế thận bằng chạy thận nhân tạo, thẩm phân phúc mạc hoặc ghép thận.

Thận là cơ quan quan trọng giúp lọc máu, đào thải chất độc và duy trì cân bằng nội môi cho cơ thể.

Thận có vai trò gì trong cơ thể?

Mỗi người bình thường có hai quả thận nằm ở vùng hông lưng. Tuy kích thước không lớn, thận lại đảm nhận nhiều chức năng sống còn. Chức năng được biết đến nhiều nhất là lọc máu để tạo nước tiểu, qua đó loại bỏ các chất thải và lượng nước dư thừa ra khỏi cơ thể.

Ngoài ra, thận còn giúp điều hòa huyết áp, cân bằng các chất điện giải như natri, kali, canxi, phospho, tham gia duy trì độ toan kiềm của máu và góp phần kích thích tủy xương tạo hồng cầu. Vì vậy khi thận suy, người bệnh không chỉ có biểu hiện ở đường tiểu mà còn có thể gặp rối loạn toàn thân.

Suy thận là gì?

Suy thận là tình trạng thận không còn thực hiện tốt chức năng lọc máu và đào thải chất thải. Khi đó, các chất độc, dịch dư thừa và rối loạn điện giải có thể tích tụ trong cơ thể.

Về lâm sàng, suy thận thường được chia thành hai nhóm chính là suy thận cấp và suy thận mạn.

Suy thận có chữa khỏi được không?

Khả năng hồi phục của suy thận phụ thuộc vào thể bệnh, nguyên nhân gây bệnh và thời điểm phát hiện. Với suy thận cấp, nếu nguyên nhân được xử trí kịp thời như bù dịch, kiểm soát nhiễm trùng, ngưng thuốc độc cho thận hoặc giải quyết tắc nghẽn đường tiểu, chức năng thận có thể cải thiện rõ.

Ngược lại, suy thận mạn là quá trình tổn thương kéo dài và thường không hồi phục. Các biện pháp điều trị trong suy thận mạn không nhằm “chữa khỏi hoàn toàn”, mà tập trung vào kiểm soát nguyên nhân, làm chậm diễn tiến bệnh và hạn chế biến chứng.

Bên trong thận có rất nhiều đơn vị lọc nhỏ gọi là nephron, giữ vai trò lọc máu và tạo nước tiểu.

Nephron là gì?

Nephron là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của thận. Mỗi quả thận có rất nhiều nephron cùng hoạt động để lọc máu, tái hấp thu các chất cần thiết và đào thải chất dư thừa ra ngoài qua nước tiểu.

Hầu hết các bệnh lý thận đều gây tổn thương các nephron. Khi số lượng nephron bị tổn thương ngày càng nhiều, khả năng bù trừ của thận giảm dần. Đến một giai đoạn nhất định, thận không còn đủ khả năng duy trì chức năng bình thường và các triệu chứng suy thận bắt đầu xuất hiện rõ.

Biến chứng nguy hiểm của suy thận

Suy thận không chỉ ảnh hưởng đến hệ tiết niệu mà còn tác động đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể. Các biến chứng có thể tiến triển âm thầm nhưng rất nguy hiểm.

• Giữ nước: gây phù tay chân, phù mặt, tăng huyết áp và có thể dẫn đến phù phổi cấp.
• Tăng kali máu: có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng.
• Bệnh tim mạch: người bệnh suy thận có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch và biến cố tim mạch.
• Thiếu máu: do thận giảm khả năng tạo các yếu tố kích thích sinh hồng cầu.
• Xương yếu: rối loạn canxi, phospho và vitamin D làm tăng nguy cơ loãng xương, gãy xương.
• Giảm miễn dịch: khiến cơ thể dễ bị nhiễm trùng hơn.
• Rối loạn thần kinh: có thể gây khó tập trung, thay đổi tính cách, co giật hoặc rối loạn ý thức trong trường hợp nặng.
• Rối loạn chức năng sinh dục: có thể gây giảm ham muốn hoặc bất lực.

Nephron có cấu trúc phức tạp và là đơn vị lọc máu cơ bản của thận.

Nguyên nhân gây suy thận

Có nhiều nguyên nhân khác nhau gây suy thận. Một số nguyên nhân gây tổn thương thận đột ngột, trong khi những nguyên nhân khác làm thận suy giảm chức năng từ từ qua nhiều năm.

Nguyên nhân gây suy thận cấp

Suy thận cấp thường xảy ra nhanh và có thể liên quan đến giảm tưới máu thận, tổn thương trực tiếp tại thận hoặc tắc nghẽn đường bài xuất nước tiểu.

• Chấn thương gây mất máu nhiều.
• Mất nước nặng do nôn ói, tiêu chảy, sốt cao hoặc uống không đủ nước.
• Nhiễm trùng nặng, nhiễm trùng huyết làm giảm tưới máu thận.
• Tắc nghẽn đường tiểu do phì đại tuyến tiền liệt, sỏi hoặc khối u.
• Tổn thương thận do một số thuốc hoặc hóa chất độc với thận.
• Biến chứng thai kỳ như tiền sản giật, sản giật hoặc hội chứng HELLP.

Nguyên nhân gây suy thận mạn

Suy thận mạn thường là hậu quả của các bệnh lý kéo dài. Trong đó, đái tháo đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân rất thường gặp.

• Đái tháo đường: đường máu cao kéo dài làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận.
• Tăng huyết áp: áp lực máu cao kéo dài làm tổn thương hệ thống lọc của thận.
• Viêm cầu thận: gây tổn thương các cầu thận, làm giảm khả năng lọc máu.
• Viêm ống thận mô kẽ.
• Bệnh thận đa nang.
• Tắc nghẽn đường tiết niệu kéo dài: có thể do phì đại tuyến tiền liệt, sỏi thận hoặc một số bệnh ung thư.
• Trào ngược bàng quang niệu quản: làm nước tiểu trào ngược lên thận.
• Viêm đài bể thận tái phát nhiều lần.

Viêm cầu thận là một trong những nguyên nhân có thể dẫn đến suy thận mạn.

Triệu chứng của suy thận

Triệu chứng suy thận thường phát triển từ từ nếu tổn thương thận tiến triển chậm. Do thận có khả năng bù trừ rất tốt, người bệnh ở giai đoạn đầu thường không có biểu hiện rõ ràng.

Khi các triệu chứng xuất hiện, bệnh có thể đã ở giai đoạn muộn hơn. Vì vậy, những người có yếu tố nguy cơ như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh thận cần được kiểm tra định kỳ.

Các dấu hiệu thường gặp

• Buồn nôn, nôn.
• Chán ăn, ăn không ngon miệng.
• Mệt mỏi, ớn lạnh, giảm khả năng lao động.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Hoa mắt, chóng mặt, giảm tập trung.
• Co giật cơ bắp hoặc chuột rút.
• Nấc kéo dài.
• Ngứa dai dẳng.
• Hơi thở có mùi hôi.
• Đau vùng hông lưng.

Những thay đổi khi đi tiểu

Một số biểu hiện bất thường khi đi tiểu có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh thận và không nên chủ quan.

• Tiểu nhiều về đêm.
• Nước tiểu có nhiều bọt.
• Lượng nước tiểu nhiều hơn hoặc ít hơn bình thường.
• Nước tiểu sẫm màu hoặc nhạt màu bất thường.
• Nước tiểu có máu.
• Cảm giác căng tức, tiểu khó hoặc tiểu không hết.

Dấu hiệu khi bệnh tiến triển nặng

• Phù chân, phù tay, phù mặt hoặc phù quanh mắt.
• Tăng huyết áp khó kiểm soát.
• Khó thở nếu có ứ dịch hoặc phù phổi.
• Đau ngực nếu có tràn dịch màng tim.
• Co giật hoặc rối loạn ý thức trong trường hợp nặng.

Những ai dễ mắc suy thận?

Một số nhóm người có nguy cơ suy thận cao hơn và cần được theo dõi chức năng thận định kỳ.

Yếu tố nguy cơ của suy thận cấp

• Đái tháo đường.
• Tăng huyết áp.
• Suy tim.
• Các bệnh lý thận có từ trước.
• Bệnh lý gan nặng.
• Tắc mạch ngoại vi cấp hoặc các tình trạng làm giảm tưới máu thận.

Yếu tố nguy cơ của suy thận mạn

• Đái tháo đường.
• Tăng huyết áp.
• Suy tim.
• Hút thuốc lá.
• Béo phì.
• Rối loạn mỡ máu.
• Tiền sử gia đình có người mắc bệnh thận.
• Người từ 65 tuổi trở lên.

Chẩn đoán suy thận như thế nào?

Chẩn đoán suy thận cần dựa vào triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh, thăm khám và các xét nghiệm đánh giá chức năng thận. Trong nhiều trường hợp, xét nghiệm máu và nước tiểu có thể phát hiện bệnh trước khi người bệnh có triệu chứng.

• Xét nghiệm creatinin máu: giúp đánh giá chức năng lọc của thận.
• Ước tính mức lọc cầu thận eGFR: dùng để phân tầng mức độ suy giảm chức năng thận.
• Xét nghiệm nước tiểu: phát hiện protein niệu, hồng cầu niệu hoặc các bất thường khác.
• Định lượng albumin niệu: đặc biệt quan trọng ở người bệnh đái tháo đường và tăng huyết áp.
• Điện giải đồ: đánh giá kali, natri, canxi, phospho và rối loạn toan kiềm.
• Siêu âm thận tiết niệu: giúp đánh giá kích thước thận, sỏi, ứ nước hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu.
• Sinh thiết thận: được chỉ định trong một số trường hợp đặc biệt để xác định nguyên nhân tổn thương thận.

Điều trị suy thận

Điều trị suy thận phụ thuộc vào suy thận cấp hay mạn, nguyên nhân gây bệnh, mức độ suy giảm chức năng thận và các biến chứng kèm theo.

Với suy thận cấp, mục tiêu là tìm và xử trí nguyên nhân càng sớm càng tốt, đồng thời điều chỉnh rối loạn nước, điện giải và các biến chứng nguy hiểm.

Với suy thận mạn, điều trị cần lâu dài và phối hợp nhiều biện pháp nhằm bảo tồn phần chức năng thận còn lại.

Điều trị nội khoa và kiểm soát bệnh nền

• Kiểm soát huyết áp theo chỉ định của bác sĩ.
• Kiểm soát đường máu ở người bệnh đái tháo đường.
• Điều trị rối loạn mỡ máu.
• Điều trị thiếu máu nếu có.
• Điều chỉnh rối loạn điện giải, đặc biệt là tăng kali máu.
• Kiểm soát phù và tình trạng ứ dịch.
• Điều trị nhiễm trùng hoặc các bệnh lý tiết niệu đi kèm.
• Tránh các thuốc có nguy cơ gây độc cho thận nếu không có chỉ định của bác sĩ.

Chạy thận nhân tạo

Chạy thận nhân tạo là phương pháp sử dụng máy lọc máu để thay thế một phần chức năng của thận. Máu của người bệnh được đưa qua hệ thống lọc nhằm loại bỏ chất độc, dịch dư thừa và điều chỉnh một số rối loạn điện giải.

Phương pháp này thường được chỉ định khi thận suy nặng, không còn đủ khả năng duy trì môi trường bên trong cơ thể. Người bệnh có thể cần chạy thận nhiều lần mỗi tuần và phải tuân thủ lịch điều trị chặt chẽ.

Thẩm phân phúc mạc

Thẩm phân phúc mạc là phương pháp sử dụng màng bụng của chính người bệnh như một màng lọc tự nhiên. Dịch lọc được đưa vào ổ bụng, sau đó thay ra theo chu kỳ để loại bỏ chất độc và dịch dư thừa.

Ưu điểm của phương pháp này là người bệnh có thể chủ động hơn trong sinh hoạt, có thể thực hiện tại nhà sau khi được hướng dẫn đúng kỹ thuật. Tuy nhiên, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc vô khuẩn để hạn chế nguy cơ nhiễm trùng.

Ghép thận

Ghép thận là phương pháp điều trị thay thế thận tối ưu cho nhiều bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối. Sau ghép thận thành công, người bệnh có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống và giảm phụ thuộc vào lọc máu.

Tuy nhiên, ghép thận cần nguồn thận phù hợp, đánh giá toàn diện trước ghép và sử dụng thuốc chống thải ghép lâu dài sau phẫu thuật. Người bệnh cũng cần tái khám định kỳ để theo dõi chức năng thận ghép và phòng ngừa biến chứng.

Kiểm soát bệnh nền, ăn uống hợp lý và khám định kỳ giúp bảo vệ chức năng thận lâu dài.

Phòng ngừa suy thận

Suy thận mạn có thể tiến triển âm thầm, nhưng nhiều yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được. Việc thay đổi lối sống và điều trị tốt các bệnh nền có vai trò rất quan trọng.

• Kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt ở người có tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch.
• Kiểm soát huyết áp đều đặn.
• Kiểm soát đường máu tốt ở người bệnh đái tháo đường.
• Ăn giảm muối, hạn chế thức ăn quá mặn.
• Duy trì cân nặng hợp lý.
• Tập thể dục thường xuyên phù hợp với tình trạng sức khỏe.
• Không hút thuốc lá.
• Không tự ý dùng thuốc giảm đau kéo dài hoặc thuốc không rõ nguồn gốc.
• Uống nước hợp lý, không để cơ thể mất nước kéo dài.
• Điều trị sớm các bệnh lý tiết niệu như sỏi, nhiễm trùng đường tiểu hoặc tắc nghẽn đường tiểu.

Khi nào cần đi khám?

Người bệnh nên đi khám nếu có các dấu hiệu như phù chân, phù mặt, tiểu ít, tiểu đêm nhiều, nước tiểu có bọt kéo dài, nước tiểu có máu, tăng huyết áp khó kiểm soát, mệt mỏi kéo dài hoặc đau vùng hông lưng.

Đặc biệt, người có bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh thận nên kiểm tra chức năng thận định kỳ ngay cả khi chưa có triệu chứng.