Rối loạn mỡ máu: Kẻ thù thầm lặng đứng sau nhồi máu cơ tim và đột quỵ

Mỡ máu không phải lúc nào cũng xấu. Cơ thể vẫn cần chất béo để tạo năng lượng, cấu tạo màng tế bào và tham gia nhiều hoạt động sống quan trọng. Tuy nhiên, khi các thành phần mỡ máu mất cân bằng, đặc biệt là LDL cholesterol tăng cao hoặc HDL cholesterol giảm thấp, nguy cơ xơ vữa động mạch sẽ tăng lên rõ rệt.

Theo thời gian, cholesterol dư thừa có thể lắng đọng trong thành mạch máu, tạo thành các mảng xơ vữa. Những mảng này làm lòng mạch hẹp dần, khiến máu lưu thông khó khăn. Nếu mảng xơ vữa bị nứt vỡ, cục máu đông có thể hình thành đột ngột và gây tắc mạch cấp tính.

Mỡ máu cao kéo dài có thể gây tích tụ mảng xơ vữa trong thành mạch và làm hẹp lòng mạch.

Mỡ máu là gì?

Mỡ máu là các chất béo tồn tại trong máu, có vai trò cung cấp năng lượng cho tế bào và hỗ trợ nhiều chức năng của cơ thể. Các thành phần thường được nhắc đến trong xét nghiệm mỡ máu gồm cholesterol toàn phần, LDL cholesterol, HDL cholesterol và triglyceride.

Rối loạn mỡ máu là gì?

Rối loạn mỡ máu, hay rối loạn lipid máu, là tình trạng nồng độ các chất béo trong máu cao hơn hoặc thấp hơn mức bình thường. Người bệnh có thể có một hoặc nhiều bất thường cùng lúc.

• LDL cholesterol tăng cao.
• Cholesterol toàn phần tăng cao.
• Triglyceride tăng cao.
• HDL cholesterol giảm thấp.

Phân loại rối loạn mỡ máu

Rối loạn mỡ máu thường được chia thành hai nhóm chính là rối loạn mỡ máu nguyên phát và rối loạn mỡ máu thứ phát.

Rối loạn mỡ máu nguyên phát thường liên quan đến yếu tố di truyền trong gia đình. Người bệnh có thể bị tăng cholesterol hoặc triglyceride từ khi còn trẻ, ngay cả khi chế độ ăn uống không quá bất thường.

Rối loạn mỡ máu thứ phát thường xuất hiện do lối sống, chế độ ăn uống, bệnh lý nền hoặc do một số loại thuốc. Đây là nhóm rất thường gặp trong thực hành lâm sàng.

Triệu chứng của rối loạn mỡ máu

Phần lớn người bị rối loạn mỡ máu mức độ nhẹ hoặc trung bình không có triệu chứng rõ ràng. Bệnh thường được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm máu định kỳ hoặc khi kiểm tra sức khỏe vì một bệnh lý khác.

Một số người có cholesterol hoặc triglyceride tăng rất cao, đặc biệt trong các thể rối loạn mỡ máu có tính chất gia đình, có thể xuất hiện các u vàng dưới da, gọi là xanthomas. Các tổn thương này có thể gặp quanh mắt, khuỷu tay, gân gót hoặc mắt cá chân.

Một số trường hợp rối loạn mỡ máu nặng có thể xuất hiện u vàng quanh mắt hoặc tại các vùng gân.

Nguyên nhân nguyên phát

Rối loạn mỡ máu nguyên phát liên quan đến bất thường di truyền, làm cơ thể sản xuất quá nhiều LDL cholesterol hoặc triglyceride, giảm khả năng thanh thải LDL, hoặc làm giảm sản xuất HDL cholesterol.

• Tăng mỡ máu có tính chất gia đình.
• Tăng cholesterol máu gia đình.
• Tăng cholesterol máu đa gen.
• Tăng apobetalipoprotein huyết gia đình.

Nguyên nhân thứ phát

Rối loạn mỡ máu thứ phát thường liên quan đến thói quen sinh hoạt, chế độ ăn uống hoặc các bệnh lý đi kèm.

• Ăn quá nhiều calo, chất béo bão hòa, cholesterol và chất béo chuyển hóa.
• Thường xuyên sử dụng rượu bia, đồ uống có cồn hoặc đồ uống kích thích.
• Hút thuốc lá và sử dụng các chế phẩm từ thuốc lá.
• Ít vận động, ngồi lâu, lối sống tĩnh tại.
• Bệnh thận mạn tính.
• Đái tháo đường.
• Suy giáp.
• Xơ gan mật nguyên phát hoặc các bệnh gan ứ mật khác.
• Hội chứng thận hư.
• Hội chứng buồng trứng đa nang.
• Hội chứng Cushing.
• Nhiễm HIV.
• Sử dụng một số thuốc như thiazid, retinoid, cyclosporine, estrogen, progestin hoặc glucocorticoid.

Rối loạn mỡ máu có di truyền không?

Rối loạn mỡ máu có thể có yếu tố di truyền. Người có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc rối loạn mỡ máu, đặc biệt là tăng cholesterol máu gia đình, sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

Tuy nhiên, đa số trường hợp rối loạn mỡ máu trong cộng đồng lại liên quan nhiều đến lối sống thiếu lành mạnh, thừa cân, ít vận động, chế độ ăn nhiều chất béo xấu, hút thuốc lá hoặc mắc các bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, suy giáp và bệnh thận mạn.

Chẩn đoán rối loạn mỡ máu

Xét nghiệm máu là phương pháp chính để chẩn đoán rối loạn mỡ máu. Thông qua xét nghiệm lipid máu, bác sĩ có thể đánh giá các chỉ số như cholesterol toàn phần, LDL cholesterol, HDL cholesterol và triglyceride.

Kết quả xét nghiệm sẽ giúp xác định người bệnh có tăng LDL, tăng triglyceride, giảm HDL hay phối hợp nhiều rối loạn cùng lúc. Bác sĩ cũng sẽ đánh giá thêm các yếu tố nguy cơ tim mạch để quyết định mục tiêu điều trị phù hợp.

Đối với người đang điều trị rối loạn mỡ máu, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại sau mỗi 3 đến 6 tháng để đánh giá hiệu quả điều trị và điều chỉnh thuốc khi cần thiết.

Rối loạn mỡ máu có nguy hiểm không?

Rối loạn mỡ máu rất nguy hiểm vì bệnh làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch. Khi mảng xơ vữa hình thành trong các động mạch lớn, dòng máu đến tim, não, thận hoặc chi dưới có thể bị giảm sút.

Nếu mảng xơ vữa ở động mạch vành bị nứt vỡ, cục máu đông có thể gây tắc mạch và dẫn đến nhồi máu cơ tim cấp. Nếu quá trình này xảy ra ở mạch máu não, người bệnh có thể bị đột quỵ não hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua.

Ngoài ra, rối loạn mỡ máu còn liên quan đến nhồi máu thận, bệnh động mạch ngoại biên, tăng huyết áp và suy tim.

Điều trị rối loạn mỡ máu

Mục tiêu điều trị rối loạn mỡ máu là làm giảm nguy cơ các bệnh lý tim mạch do xơ vữa động mạch, bao gồm hội chứng mạch vành cấp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ não, thiếu máu não thoáng qua và bệnh động mạch ngoại biên.

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu, mức độ tăng mỡ máu và nguy cơ tim mạch tổng thể của từng người bệnh. Không phải ai cũng có cùng một mục tiêu LDL cholesterol như nhau.

Thay đổi lối sống

Thay đổi lối sống là nền tảng trong điều trị rối loạn mỡ máu. Ngay cả khi người bệnh đã cần dùng thuốc, việc ăn uống hợp lý, vận động đều đặn và bỏ thuốc lá vẫn có vai trò rất quan trọng.

• Ăn tăng rau xanh, trái cây tươi và thực phẩm giàu chất xơ.
• Hạn chế chất béo bão hòa từ mỡ động vật, thịt đỏ, nội tạng động vật và sản phẩm sữa nhiều béo.
• Tránh chất béo chuyển hóa trong thức ăn nhanh, đồ chiên rán nhiều lần và thực phẩm chế biến sẵn.
• Giảm đồ ngọt, nước ngọt, bánh kẹo và carbohydrate tinh chế.
• Duy trì cân nặng hợp lý.
• Tập thể dục thường xuyên phù hợp với sức khỏe.
• Bỏ thuốc lá.
• Hạn chế rượu bia và đồ uống có cồn.
• Tránh ngồi quá lâu, nên đứng dậy đi lại hoặc vận động nhẹ trong thời gian làm việc.

Thay đổi chế độ ăn và tập thể dục là biện pháp hữu hiệu góp phần hạ mỡ máu.

Điều trị bằng thuốc

Khi thay đổi lối sống chưa đủ hoặc người bệnh có nguy cơ tim mạch cao, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hạ lipid máu. Nhóm thuốc thường được sử dụng nhất là statin, giúp giảm LDL cholesterol và giảm nguy cơ biến cố tim mạch.

Một số trường hợp có thể cần phối hợp thêm các thuốc khác tùy vào mức LDL, triglyceride, bệnh nền và khả năng dung nạp thuốc. Người bệnh cần dùng thuốc đúng theo đơn, không tự ý ngưng thuốc khi chỉ số mỡ máu đã cải thiện.

Chế độ ăn giàu rau xanh, chất xơ và chất béo không bão hòa có lợi cho người rối loạn mỡ máu.

Thực phẩm tốt cho người rối loạn mỡ máu

Người bị rối loạn mỡ máu nên ưu tiên các thực phẩm giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện mỡ máu và giảm nguy cơ tim mạch.

• Rau xanh và trái cây tươi.
• Ngũ cốc nguyên hạt.
• Các loại đậu.
• Các loại hạt dùng với lượng phù hợp.
• Cá, đặc biệt là cá giàu omega-3.
• Dầu ô liu và các nguồn chất béo không bão hòa.
• Thực phẩm giàu chất xơ hòa tan.
• Nước lọc thay cho nước ngọt hoặc đồ uống nhiều đường.

Cách phòng tránh rối loạn mỡ máu

Rối loạn mỡ máu có thể được phòng ngừa bằng việc duy trì lối sống lành mạnh và kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ.

• Duy trì chế độ ăn cân đối, tăng rau xanh và trái cây tươi.
• Hạn chế thịt đỏ, mỡ động vật, nội tạng động vật và thực phẩm chiên rán.
• Ưu tiên chất béo không bão hòa từ cá, các loại hạt, đậu và dầu thực vật.
• Hạn chế rượu bia, nước ngọt và đồ uống có cồn.
• Tập thể dục đều đặn.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân béo phì.
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc lá.
• Không ngồi liên tục quá lâu, nên vận động nhẹ trong ngày.
• Kiểm soát tốt huyết áp, đường máu và các bệnh lý nền.
• Khám sức khỏe định kỳ, xét nghiệm mỡ máu theo khuyến cáo của bác sĩ.
• Dùng thuốc đúng theo đơn và tái khám đúng hẹn nếu đang điều trị.

Khi nào cần đi khám?

Người trưởng thành nên kiểm tra mỡ máu định kỳ, đặc biệt khi có tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, béo phì, bệnh thận mạn, bệnh tim mạch hoặc tiền sử gia đình có người mắc bệnh mạch vành sớm.

Người đã từng bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đặt stent mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên hoặc có nguy cơ tim mạch cao cần được theo dõi mỡ máu chặt chẽ hơn và điều trị theo mục tiêu riêng.

Kiểm tra mỡ máu định kỳ giúp phát hiện sớm rối loạn lipid máu và phòng ngừa biến chứng tim mạch.